Yapay Zekâ ile Destekleme ve İş Akışlarının Yeniden Tasarımı Arasındaki Ayrım Üzerine

Raydorf Yapay Zekâ Olgunluk Standardı’nın yedi boyutu arasında üçüncüsü, yani İş Akışlarının Yeniden Tasarımı ve Operasyonlar, firmaların beyan ettikleri ile kanıtlayabildikleri arasındaki en geniş açığı ortaya çıkaran boyuttur. İlk değerlendirme grubumuzda bu boyut, başvuru aşamasında en sık abartılan ve değerlendirici ziyaretinde en sık aşağı çekilen boyut oldu. Bunun nedeni art niyet değildir. Nedeni, boyutun adındaki “yeniden tasarım” ifadesinin, gündelik kullanımda artık taşımadığı operasyonel bir anlam taşımasıdır. Firmalar, yaptıkları şey destekleme iken yeniden tasarım iddia etmektedir. Bu ayrım önemlidir; üstelik yalnızca belgelendirme sürecinin iç düzeni bakımından değil.

§ I Kolay İddia

Yapay zekâ destekli bir belge inceleme aracını benimseyen, bu aracı her dosyada kullanan, avukatlarını istem (prompt) yazımı konusunda eğiten ve verimlilik kazanımlarını raporlayan bir vaka çalışması yayımlayan bir firma, iyi niyetle, belge inceleme iş akışını yeniden tasarladığını söyleyecektir. Tedarikçi de buna katılacaktır. Firmanın iç inovasyon raporu da. Gündelik dilin kabul edeceği kadar açık bir anlamda, gerçekten de bir şey yeniden tasarlanmıştır: avukatın baktığı ekran, belgelerin önüne geliş sırası, dosya başına harcanan süre.

Ne var ki Standart, yeniden tasarım kavramını daha dar ve daha talepkâr bir anlamda kullanır. Üçüncü boyut, iş akışının öncülünün değişip değişmediğini sorar. Öncül burada, işin düzenlendiği mantığı ve kalite kontrollerinin dayandığı varsayımları ifade eder. Değişmemiş bir sürecin üzerine kullanıma alınmış bir yapay zekâ aracı yerleştiren firma, bir adımı hızlandırmıştır. Sürecini aracın çıktıları etrafında, aracın kaldırılması işi yalnızca yavaşlatmakla kalmayıp yapısını geçersiz kılacak biçimde yeniden düzenleyen firma ise başka bir şey yapmıştır.

Bu, bir üslup tercihi değildir. Enstitü’den tasdik etmesi istenen sorularla doğrudan ilgilidir: firmanın yönetişiminin işi fiilen yürütüldüğü biçimiyle kapsayıp kapsamadığı; gözetim modelinin mesleki muhakemenin gerçekte icra edildiği yere göre ayarlanıp ayarlanmadığı; AB Yapay Zekâ Yasası’nın (AI Act) 14. maddesindeki insan gözetimi yükümlülüğünün şeklen değil özü itibarıyla karşılanıp karşılanmadığı. İş akışını yeniden tasarlayıp gözetim yapısını yeniden tasarlamayan bir firmanın, değerlendiricinin İkinci Boyut’ta tespit edeceği bir Yönetişim, Risk ve Uyum sorunu vardır. Yalnızca destekleme yapmış olup Üçüncü Boyut’ta yeniden tasarım iddia eden bir firma ise farklı bir sorun yaratır: kendi operasyonlarını yanlış tanımlamıştır ve değerlendiricinin ilk görevi, bu ikisinden hangisinin söz konusu olduğunu belirlemektir.

§ II Destekleme: Tanım

Destekleme, Standart bakımından, değişmemiş bir iş akışı içinde daha yavaş bir adımın yerine daha hızlı ya da daha yetkin bir adımın konulmasıdır. İşin yapısı, mesleki muhakemenin icra edildiği noktalar, aşamalar arasında aktarılan belgeler ya da çıktılar ve kalite güvence mekanizmaları olduğu gibi kalır. Değişen, belirli bir adımın süresi, maliyeti ya da kapsamıdır.

Destekleme, değişmemiş bir iş akışı içinde yavaş bir adımın yerine daha hızlı bir adımın konulmasıdır.

İlk tur belge incelemesini geleneksel olarak sözleşmeli avukatlar aracılığıyla yürüten, bunu kıdemsiz avukatların kalite kontrollü ikinci incelemesi ve ilgili belge setleri için ortak onayıyla tamamlayan bir dava ekibini düşünün. İlk tur sınıflandırmayı yapan bir yapay zekâ aracının kullanıma alınması — sözleşmeli avukatların artık aracın sınıflandırmalarını gözden geçirdiği, üstte ise aynı avukat ve ortak katmanının bulunduğu bir düzen — desteklemedir. Araç, sözleşmeli avukatın okumasının yerine sözleşmeli avukatın kontrolünü koymuştur. İş akışının öncülleri, yani her belgeye ilk turda bir insanın dokunduğu, ikinci inceleme ve onay katmanlarının kalite kontrol için var olduğu ve ilgili belge setinin insan sınıflandırmasının ürünü olduğu varsayımları, yerli yerindedir.

Standart sözleşmelerin ilk taslaklarını temel model tabanlı bir taslak asistanıyla hazırlayan ve avukatın bu taslakları ortak incelemesinden önce satır satır gözden geçirdiği bir şirketler hukuku ekibi de destekleme yapmaktadır. İlgili mevzuat ve içtihada daha hızlı ulaşmak için bir araştırma aracı kullanan, ancak avukatın yine okuduğu ve ortağın yine mütalaayı imzaladığı bir vergi ekibi de destekleme yapmaktadır. Her durumda test mekaniktir: iş ürünü, mesleki muhakeme noktaları ve denetim izi öncekiyle aynı görünür; yalnızca bir ya da birden fazla adımın hızı değişmiştir.

Altını çizmek gerekir ki Standart, desteklemeyi daha aşağı bir şey olarak görmez. Pek çok firma için, pek çok uygulama alanında doğru yanıt desteklemedir. Bu araçlardan elde edilebilecek verimlilik artışının büyük bölümünü sağlar, firmanın meslek kuralları çerçevesinde arkasında duramayacağı hiçbir iddiada bulunmaz ve düzenleyicileri tatmin eden gözetim yapılarını yerinde bırakır. Uygulamasının geneline yayılmış, iyi kanıtlanmış bir destekleme temelinde AI-Enabled ya da AI-Integrated kademesinde belgelendirilen bir firma esaslı bir iş çıkarmıştır ve bunu olduğundan büyük göstermeye teşvik edilmemelidir.

§ III Yeniden Tasarım: Tanım

Yeniden tasarım ise, buna karşılık, iş akışının öncülünün değişmiş olmasını gerektirir. İş artık belirli bir insan görevinin yerine getirildiği varsayımı etrafında örgütlenmez. Muhakemenin icra edildiği yer değişmiştir. Aşamalar arasında aktarılan çıktılar farklıdır. Kalite kontrol mekanizmaları yeni yapıya karşılık verecek biçimde yeniden tanımlanmıştır. Kullanıma alınmış bir yapay zekâ sistemi iş akışına eklenmez; iş akışı, onun varlığını varsayarak kurulur.

Yeniden tasarlanmış bir belge ibrazı (discovery) iş akışı, firmanın, süreç tasarımının bir gereği olarak, her belgeye ilk turda bir insanın dokunmayacağını kabul ettiği iş akışıdır. Sözleşmeli avukat katmanı azaltılmış ya da kaldırılmıştır; aracın sınıflandırmalarını belge düzeyinde değil evren düzeyinde doğrulamak için örnekleme protokolleri getirilmiştir; avukatın rolü tek tek belgelerin kalite kontrolünden doğrulama rejiminin kalite kontrolüne kaymıştır; ortak, alışılmış bir süreçten geçerek üretilmiş bir belge setini değil, bir metodolojiyi onaylar. İş akışı artık bir yapay zekâ aracının katıldığı bir iş akışı değildir; yapısı aracın katılımını varsayan bir iş akışıdır.

Yeniden tasarlanmış bir iş akışı yapay zekâ aracını içermez; onun etrafında kurulur.

Ayrım daha keskin biçimde de ifade edilebilir. Destekleme, mevcut işin nasıl daha hızlı yapılabileceği sorusunu yanıtlar. Yeniden tasarım ise başka bir soruyu yanıtlar: aracın yapabildikleri göz önüne alındığında, iş nedir? İkinci soru daha zor ve daha nadirdir; çünkü onu yanıtlamak, firmanın yalnızca operasyonlarını değil, gözetim modelini, hizmet sözleşmelerini, sigorta konumunu ve mesleki muhakeme anlayışını da yeniden ele almasını gerektirir.

§ IV Uygulamadan Örnekler

Bu sınıflandırma en iyi somut vakalar üzerinden geliştirilir. Aşağıda, hukuk ve denetim uygulamasından derlenmiş, Enstitü değerlendiricilerinin değerlendirme sırasında karşılaştığı dört kısa örnek çifti sunuyoruz. İsimler ve ayrıntılar çıkarılmıştır; yapısal özellikler aslına sadık biçimde aktarılmıştır.

İlk çift, ticari uyuşmazlıklarda belge ibrazına ilişkindir. Büyük bir uluslararası firma, yapay zekâ destekli bir inceleme aracının uyuşmazlık çözümü uygulamasının tamamında kullanıma alındığını ve kayda değer zaman tasarrufu sağlandığını bildirmektedir. İncelendiğinde iş akışının değişmediği görülür: sözleşmeli inceleyiciler artık sınıflandırılmamış belgeler yerine sınıflandırılmış belgelere bakmaktadır, ancak her belge hâlâ bir insanın gözünden geçmekte ve ilgili belge seti aynı inceleme ve onay yapısıyla üretilmeye devam etmektedir. Bu desteklemedir ve firma Üçüncü Boyut’ta uygun tabandan belgelendirilir. Aynı sorular yöneltilen ikinci bir firma ise bir örnekleme protokolünü tarif eden bir metodoloji belgesi sunar: araç belge evrenini sınıflandırır; istatistiksel örnekleme, sınıflandırma doğruluğunu tanımlanmış bir güven düzeyinde doğrular; inceleyiciler yalnızca doğrulama örneklemini ve işaretlenmiş kalan öğeleri inceler; ilgili belge seti, örneklemle koşullandırılmış modelin çıktısıdır. Sorumlu ortağın onayı, eksiksiz bir insan incelemesine değil, metodolojiye dayanır. Bu yeniden tasarımdır ve değerlendiricinin görevi, metodolojinin sağlam, belgelenmiş ve uygun bir yönetişimle desteklenmiş olduğunu doğrulamaktır.

İkinci çift, işlem odaklı uygulamada hukuki durum tespitine (due diligence) ilişkindir. Bir firma, veri odasındaki temel hükümleri çıkarmak için bir yapay zekâ aracından yararlanır ve çıkarılan hükümleri, her belgeyi okumaya ve durum tespiti raporunu hazırlamaya devam eden avukatlara sunar. Destekleme. İkinci bir firma ise durum tespitini, avukatların yalnızca aracın müvekkille üzerinde uzlaşılmış bir hüküm sınıflandırmasına göre işaretlediği istisnalar üzerinde çalışacağı biçimde yeniden yapılandırmıştır; durum tespiti raporu belgelere göre değil sapmalara göre düzenlenmiştir; ortağın incelemesi istisna listesi ve evren düzeyindeki kapsam raporu üzerinedir. Yeniden tasarım.

Üçüncü çift denetime ilişkindir. Denetçinin ISA 240’ın öngördüğü prosedürleri uygulamaya devam ettiği ve aracın yalnızca adayları daha verimli biçimde öne çıkardığı bir maddi doğrulama programına yapay zekâ destekli yevmiye kaydı testlerinin eklenmesi desteklemedir. Maddi doğrulama prosedürlerini, evrenin bir model tarafından risk puanlamasına tabi tutulacağı, örneklem seçiminin bu puana göre koşullandırılacağı ve denetçinin ISA 330 kapsamındaki yanıtının puan bandına göre farklılaştırılacağı biçimde yeniden yapılandırmış bir firma ise yeniden tasarım yapmıştır. İkinci durumda değerlendirici, model performansına ilişkin belgeleri, firmanın model kaymasına karşı kontrollerini ve puanlama çıktısının denetim dosyasına ISA 500 ile tutarlı biçimde dâhil edilişini inceleyecektir.

Dördüncü çift danışmanlık işlerine ilişkindir. Ortakların, kıdemsiz çalışanların taslaklarını her zaman incelediği biçimde incelediği mütalaaları hazırlamak için kullanılan genel amaçlı bir yapay zekâ sistemi desteklemedir. Hizmet modelini mütalaalar üzerinden zaman esaslı ücretlendirmeden yapılandırılmış çıktıların sabit ücretle teslimine kaydırmış ve iç kalite kontrollerini yapılandırılmış çıktı spesifikasyonu etrafında yeniden örgütlemiş bir firma ise yeniden tasarıma daha yakın bir şey yapmıştır; ancak değerlendirici, ticari katmandaki yeniden tasarımın operasyonel katmandaki bir yeniden tasarımı yansıtıp yansıtmadığını, yoksa onun önüne mi geçtiğini dikkatle inceleyecektir.

§ V Değerlendiricinin Testi

Enstitü değerlendiricilerinin uyguladığı operasyonel test basittir ve tam da bu nedenle kaçınılması güçtür: Kullanıma alınmış yapay zekâ aracı kaldırılsaydı, iş akışı işlemeye devam eder miydi?

Yanıt evetse — aracın kaldırılması işi yavaşlatacak, kapsamını daraltacak, maliyetini artıracak, ancak iş akışının yapısı ve kalite güvence mekanizmaları bozulmadan kalacaksa — yapılan iş desteklemedir. Firma, mevcut bir sürecin üzerine bir araç yerleştirmiştir. Bu savunulabilir ve çoğu zaman yerinde bir konumdur. Kullanımın kapsamına ve yoğunluğuna, yönetişim ve ölçüm boyutlarındaki karşılık gelen kanıtlara bağlı olarak Üçüncü Boyut’ta AI-Aware, AI-Enabled ya da AI-Integrated kademesinde belgelendirmeyi destekler.

Yanıt hayırsa — aracın kaldırılması işi yalnızca yavaşlatmakla kalmayıp yapısını geçersiz kılacaksa, çünkü örnekleme protokolleri aracın sınıflandırmasını, gözetim modelleri aracın çıktılarını, hizmet sözleşmeleri aracın dâhil olduğunu varsayıyor ve firmanın mesleki sorumluluk konumu modelin belgelenmiş performansına dayanıyorsa — yapılan iş yeniden tasarımdır. Üçüncü Boyut’ta üst kademelerde (AI-First, AI-Native) belgelendirme mümkün hâle gelir. Otomatik hâle gelmez. Değerlendirici, yeniden tasarıma yeni yapının gerektirdiği gözetim, yönetişim ve ölçüm çalışmalarının eşlik edip etmediğini doğrulamak için diğer altı boyuta da bakacaktır.

Test, iddiaların çoğunun dile getirildiği betimleyici katmanı aşıp geçtiği için yararlıdır. Üst yönetimi, belge ibrazı uygulamasını yeniden tasarladığını söyleyen, ancak kaldırma testine verdiği operasyonel yanıt ortakların basitçe eski sürece döneceği olan bir firma, destekleme yapmış bir firmadır. Bunu kapsamlı biçimde ve kayda değer getirilerle yapmış olabilir. Yeniden tasarım yapmamıştır.

§ VI Meselenin Daha Geniş Önemi

Enstitü’nün bu ayrıma ilgisi kurumsaldır, ancak dar kapsamlı değildir. Üç husus, ayrımın daha geniş bir çevrede de benimsenmesini gerekli kılar.

Birincisi mevzuata ilişkindir. AB Yapay Zekâ Yasası Madde 14, yüksek riskli yapay zekâ sistemlerinin, sistemin riskleri, özerklik düzeyi ve kullanım bağlamıyla orantılı biçimde insan gözetimine tabi olmasını öngörür. Desteklenmiş bir iş akışı önceki gözetim modelini korur ve bu nedenle Madde 14’ü tanınabilir bir biçimde karşılaması muhtemeldir. Yeniden tasarlanmış bir iş akışı ise, tanımı gereği, önceki gözetim modelini değiştirmiştir ve gözetimin yeni yapı altında nasıl icra edildiğini belirlemek zorundadır. Madde 14 yükümlülüğü yeniden tasarımla gevşemez; yeniden düzenlenir. Gözetimini yeniden düzenlemeden yeniden tasarım iddia eden firmalar, henüz fiyatlamamış olabilecekleri bir mevzuat riski taşır. Uygulayıcılar için geçerli olan Madde 4’teki okuryazarlık yükümlülüğü bu noktayı pekiştirir: desteklenmiş bir iş akışı içinde çalışmak üzere eğitilmiş bir kadro, ek bir çaba olmaksızın, yeniden tasarlanmış bir iş akışı içinde çalışmak üzere eğitilmiş sayılmaz.

İkincisi meslekidir. Enstitü’nün faaliyet gösterdiği yargı çevrelerindeki meslek kuralları — İngiltere ve Galler’de SRA İlkeleri, Türkiye Barolar Birliği kuralları ve benimsendiği yerlerde ABA Model Kuralları dâhil — insan muhakemesi ve insan hesap verebilirliği etrafında kurgulanmış yetkinlik ve gözetim yükümlülükleri getirir¹. İş akışını yeniden tasarlamış bir firma bu yükümlülüklerden kurtulmuş değildir; yeni yapının bu yükümlülükleri yerine getirdiğini gösterme yükünü üstlenmiştir. Bu, pek çok firma için, kendisinden önce gelen teknik benimsemeden çok daha ciddi bir taahhüttür. Benzer tespitler, denetim uygulamasında, çalışma düzeyinde kalite yönetimine ilişkin ISA 220 (Revize) için de geçerlidir; burada sorumlu denetçinin denetim ekibini yönlendirme ve gözetme sorumluluğu, prosedürlere model çıktılarının dâhil edilmesiyle azalmaz.

Üçüncüsü ticaridir. Sigortacılar ve müşteriler, kendini yeniden tasarım yapmış olarak tanımlayan firmalar ile bunu gerçekten yapmış firmaları giderek daha iyi ayırt edebilmektedir. Doğru tanımlamaya ödenen prim artmakta, şişirilmiş iddialara uygulanan iskonto keskinleşmektedir. İddia etmek istediği tavandan değil, kanıtlayabildiği tabandan belgelendirilen bir firma, her iki kitle nezdinde de tersini yapan firmadan daha güçlü bir konumdadır.

Enstitü’nün tutumu şudur: destekleme ve yeniden tasarım birbirinden farklı örgütsel değişim kategorileridir, her ikisinin de kendi yeri vardır ve ayrım tek bir karşı-olgusal soru aracılığıyla operasyonel hâle getirilebilir: yapay zekâ aracı kaldırılsaydı iş akışı çöker miydi? Destekleme bu testten geçer; yeniden tasarım geçmez. Firmalar, kanıta dayanarak her ikisini de iddia etme hakkına sahiptir; destekleme kanıtıyla yeniden tasarım iddia etme hakkına ise sahip değildir. Standart’ın İş Akışlarının Yeniden Tasarımı ve Operasyonlar boyutu buna göre ayarlanmıştır ve bir firmanın bu boyutta belgelendirildiği taban, Standart’ın başka her yerinde olduğu gibi, kanıtların belgelendirmeyi desteklediği tabandır; firmanın tanımlanmayı tercih edeceği tavan değil.